Stok, alacak, borç: para nerede bekliyor (işletme sermayesi)

Kısaca

İşletmenin parası, ürün satılana kadar stokta, satış bedeli tahsil edilene kadar alacakta bağlı kalabilir. Bu ders, günlük işlerini yöneten okurun stok, müşteri tahsilatı ve tedarikçi ödemesini birlikte izlemesini anlatır. Amaç, kârlı görünen faaliyetlerin ödeme zamanı geldiğinde neden nakit gerektirebildiğini anlamaktır.

Nasıl işler

İşletme sermayesi, günlük faaliyetin sürdürülmesinde kullanılan kaynakları ifade eder. Stok, satılmayı veya üretimde kullanılmayı bekleyen varlıktır. Ticari alacak satıştan doğan tahsilat hakkını, ticari borç ise alıştan doğan ödeme yükümlülüğünü anlatır.

Net işletme sermayesi, dönen varlıklardan kısa vadeli yükümlülüklerin çıkarılmasıyla bulunur. Dönen varlıklar işletmenin faaliyet döngüsünde kullanacağı veya kısa vadede paraya çevireceği varlıkları, kısa vadeli yükümlülükler ise yakın dönemde yerine getireceği borçları kapsar. KGK'nın BOBİ FRS kapsamında sunduğu finansal durum tablosunda nakit, stok ve alacaklar ayrı kalemlerde gösterilir.

Faaliyet döngüsünü incelemek için stok ile kısa vadeli ticari alacak toplanıp kısa vadeli ticari borç çıkarılabilir. Bu dar hesap, net işletme sermayesinin tamamını göstermez. Nakit, vergi borçları ve diğer ilgili kalemler daha geniş değerlendirmede ayrıca ele alınır.

Önce ürünün hareketini izleyin. Malın alınması, depoda beklemesi, satılması ve bedelinin tahsil edilmesi farklı aşamalardır. Tedarikçi vadesi ise alış bedelinin ne zaman ödeneceğini belirler.

Satış gerçekleştiğinde ürün stoktan çıkabilir, ancak satış vadeli ise karşılığı henüz banka hesabına girmez. Tedarikçi ödemesi müşteri tahsilatından önceyse aradaki dönemin nakit ihtiyacı ayrıca karşılanır. Bu nedenle satış tutarı, tek başına ödeme kapasitesini göstermez.

Ardından bakiyeyi takvimle eşleştirin. Yönetim amaçlı bir çizelgede ürün, müşteri veya tedarikçi bazında tutar, işlem belgesi, sözleşmedeki vade ve gerçekleşen ödeme bilgisi tutulabilir. Muhasebe kayıtlarında izlenen ilgili hesapların bakiyeleri, bu çizelgedeki toplamlarla karşılaştırılabilir.

Stok tarafında yalnız toplam maliyete bakmak yeterli değildir. Hangi ürünün beklediği, hangi sipariş için tutulduğu ve satışa hazır olup olmadığı ayrı ayrı incelenir. Yönetim takibinde depo sorumlusu ürünün durumunu, satış sorumlusu sipariş bilgisini, finans sorumlusu ise ödeme takvimini güncel tutabilir.

Alacak takibinde sözleşmedeki vade ile müşterinin bildirdiği ödeme beklentisi ayrı alanlarda izlenebilir. Tahsilatın gerçekleştiği, banka veya kasa hareketiyle doğrulanır. Beklenen tahsilatı gerçekleşmiş para gibi değerlendirmek, ödeme planının dayanağını zayıflatır.

KGK'nın BOBİ FRS metni, dönem sonunda tahsili güçleşen alacakların gerekçeli biçimde değerlendirilmesini öngörür. Bunun sonucunda hesaplanan değer düşüklüğü karşılığı, tahsil edilememe tahmininin kayıtlardaki etkisini gösterir. Bu kayıt, işletmeye para girişi sağlamaz.

Borç tarafında tedarikçiye ödenecek tutar kadar ödeme sırası da önemlidir. Sözleşmede kararlaştırılmış vade ile gecikmiş ödeme birbirinden ayrılmalıdır. Borcun henüz ödenmemesi parayı işletmede tutar, fakat ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Vadeli işlemlerde muhasebe değeri ile ödeme tutarı da farklılaşabilir. KGK'nın BOBİ FRS metninde, işlem vadesine göre stok bedelinin finansman unsurundan ayrılması ve bazı alacaklarla borçların faiz etkisi dikkate alınarak ölçülmesi düzenlenir. Bu nedenle ödeme çizelgesindeki sözleşme tutarı ile kayıtlardaki değer arasındaki farkın nedeni açıklanmalıdır.

Son olarak kâr ile nakit hareketini karşılaştırın. KGK'nın BOBİ FRS nakit akış tablosu örneğinde, kârdan faaliyet nakdine geçilirken stok, alacak ve borç değişimleri için düzeltmeler bulunur. Nakit hareketi yaratmayan değer değişiklikleri de ayrıca dikkate alınır.

Stok artışının tamamını doğrudan nakit çıkışı saymak bu yüzden doğru değildir. Alış henüz ödenmemişse aynı işlemin ticari borç tarafı da vardır. İnceleme, stok ve alacakta bağlı kalan kaynakları bunlara karşılık gelen borçlarla birlikte ele alır.

Örnek

Bu kurgusal örnekte bir işletmenin başlangıçta stoku, ticari alacağı ve ticari borcu bulunmuyor. İşletme, tamamını kısa vadede ödemek üzere 120.000 TL tutarında ürün alıyor. Tüm tutarlar varsayımsaldır; vergi, finansman etkisi ve diğer giderler hesaba katılmıyor.

İşletme, maliyeti 80.000 TL olan ürünleri 110.000 TL bedelle vadeli satıyor. Böylece elde kalan stok 40.000 TL oluyor. Satış bedelinden satılan ürünlerin maliyeti çıkarıldığında, diğer giderler öncesindeki brüt kâr 30.000 TL olarak hesaplanıyor.

Müşteriden 40.000 TL tahsil ediliyor ve tedarikçiye 70.000 TL ödeniyor. Ticari alacak 70.000 TL, ticari borç 50.000 TL kalıyor. Bu işlemlerin net nakit etkisi, 40.000 TL tahsilattan 70.000 TL ödemenin çıkarılmasıyla 30.000 TL çıkış oluyor.

Stok, alacak ve borcu birlikte gösteren hesap 40.000 TL + 70.000 TL − 50.000 TL = 60.000 TL sonucunu veriyor. Başlangıçta bu kalemler bulunmadığı için faaliyet döngüsüne bağlanan net tutar 60.000 TL artmış oluyor. Brüt kârdan bu artış çıkarıldığında aynı 30.000 TL net nakit çıkışına ulaşılıyor.

Bu sonuç, işletmenin banka hesabındaki toplam parayı göstermiyor. Ödeme planında kalan 70.000 TL alacağın tahsilat zamanı ile 50.000 TL borcun vadesi karşılaştırılıyor. Stokta kalan ürünlerin satılması da bedellerinin aynı anda tahsil edileceği anlamına gelmiyor.

Kontrol listesi

• Stok, alacak ve borç bakiyelerini aynı dönem sonu itibarıyla karşılaştırın.
• Stok listesini ürünün miktarı, maliyeti, durumu ve bağlı olduğu siparişle eşleştirin.
• Alacaklarda sözleşmedeki vade, beklenen ödeme ve gerçekleşmiş tahsilatı ayrı izleyin.
• Tahsili güçleşen alacakların gerekçelerini ve kayıtlardaki etkisini kontrol edin.
• Tedarikçi borçlarında kararlaştırılmış vadeleri gecikmiş ödemelerden ayırın.
• Ödeme takvimindeki tutarlarla muhasebe bakiyeleri arasındaki farkları açıklayın.
• Yönetim çizelgesindeki bilgilerin kim tarafından güncelleneceğini belirleyin.
• Kâr ile nakit arasındaki farkı incelerken stok, alacak, borç ve nakit dışı değişimleri birlikte değerlendirin.

Kaynaklar

• KGK — BOBİ FRS

Son kontrol: 11.10.2026

Uyarı

Bu ders genel bilgi amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir. Al-sat önerisi, hedef fiyat ya da kişiye özel yönlendirme içermez.

Vergi, muhasebe ve hukuki sonuçlar işletmenizin durumuna göre değişir; karar vermeden önce mali müşavirinize danışın. Güncel oran, tutar ve tarihler için yukarıdaki resmî kaynaklara bakın.