Tahvil, bono ve repo nedir: sabit getirili ürünlerin mantığı

Kısaca

Tahvil ve bono, devletin veya şirketlerin borç para toplamak için çıkardığı araçlardır. Repo, finansal bir aracın geri alınması kararlaştırılarak satıldığı işlemdir. Bu ders, konuyla yeni tanışan okura paranın nasıl el değiştirdiğini ve ödeme koşullarıyla risklerin neden birlikte okunması gerektiğini anlatır.

Nasıl işler

Borçlanma aracını çıkaran ve borcun ödenmesinden sorumlu olan kuruluşa ihraççı denir. Türkiye Sermaye Piyasaları Birliği (TSPB), yatırımcı sözlüğünde anapara kavramını borç verilen paranın aslı üzerinden açıklar. Vade, borcun ödenmesi için belirlenen süreyi; vade sonu ise bu sürenin tamamlandığı zamanı anlatır.

Tahvil sahibi, tahvili çıkaran kuruluşun alacaklısıdır. Borsa İstanbul’un ürün açıklamalarına göre şirket tahvili almak, şirketin yönetimine katılma hakkı vermez. Şirketin ortağı olmakla şirkete borç vermek farklı ilişkilerdir.

Borsa İstanbul, devlet tahvili ile Hazine bonosunu vadelerine göre ayırır. Bu sınıflandırmada devlet tahvili daha uzun, Hazine bonosu daha kısa vadeli borçlanmayı ifade eder. Vade ayrımındaki güncel değer için resmî kaynağa bakın.

Faiz, borç verilen paranın kullanılması karşılığında hesaplanan bedeldir. Kupon, borçlanma aracının koşullarında belirlenen faiz ödemesidir. Borsa İstanbul’un açıklamalarında şirket tahvillerinin sabit faizle veya değişken faizle çıkarılabildiği belirtilir.

Sabit faizde ödeme hesabında kullanılan oran değişmez. Değişken faizde ise oran, ürünün koşullarında tanımlanan ölçüte göre değişir. Bu nedenle sabit getirili ürünler başlığı altında yer almak, bütün araçların aynı ödeme yapısına sahip olduğu anlamına gelmez.

Ödemeyi anlamak için yalnızca faiz bilgisine bakmak yeterli değildir. Anaparanın ne zaman geri ödeneceği ve kupon ödemelerinin hangi tarihlerde yapılacağı da ödeme planının parçalarıdır. Kupon tutarıyla ürünü satın almak için ödenen bedel farklı kavramlardır.

Borsa İstanbul’un tanıttığı finansman bonoları, kısa vadeli borç sağlamak için iskontolu çıkarılan araçlardır. İskonto, burada aracın vade sonunda ödenecek tutardan daha düşük bir bedelle satılmasını ifade eder. Ödeme gerçekleştiğinde, satın alma bedeliyle vade sonundaki tutar arasındaki fark gelir oluşturur.

Borçlanma aracının çıkarıldıktan sonra yatırımcılar arasında el değiştirdiği alana ikincil piyasa denir. Borsa İstanbul, bu işlemler için Kesin Alım Satım Pazarı’nı tanımlar. Burada mevcut bir araç el değiştirir; her işlem ihraççının yeniden borç alması anlamına gelmez.

Likidite, bir aracın fiyatında büyük bir değişim gerektirmeden alınıp satılabilme kolaylığıdır. Vadeden önce satışta elde edilecek tutar, o sıradaki piyasa fiyatına bağlıdır. Dolayısıyla ödeme planındaki anapara ile erken satıştan gelecek para aynı olmayabilir.

Sabit faizli tahvilin piyasa fiyatı da değişebilir. Genel fiyatlama mantığında, diğer koşullar aynıyken piyasa faizinin yükselmesi mevcut sabit faizli tahvilin fiyatını düşürür. Ödeme koşullarının sabit olmasıyla satış fiyatının sabit olması farklı şeylerdir.

Temerrüt, borçlunun ödeme yükümlülüğünü zamanında veya gerektiği biçimde yerine getirememesidir. Borsa İstanbul, şirket tahvillerini açıklarken anapara ve faiz ödemelerinin aksaması riskine dikkat çeker. Ödeme planında bir tutarın bulunması, bu tutarın fiilen tahsil edilmesiyle aynı değildir.

Repoda başlangıçtaki satış ile sonraki geri alım birlikte kararlaştırılır. Borsa İstanbul’un tanımına göre finansal aracı satıp daha sonra geri alan taraf repo yapar. Aracı alıp daha sonra geri satan tarafın işlemi ise ters repo olarak adlandırılır.

Bu nedenle repo ve ters repo, aynı ilişkinin farklı taraflardan adlandırılmasıdır. Başlangıçta parayı alan taraf, kararlaştırılan bitişte aracı geri almak için ödeme yapar. Parayı sağlayan taraf da bu aşamada aracı geri satar.

Repoda kullanılan tahvilin kendi vadesi ile repo işleminin bitişi farklı olabilir. Repo koşullarını okurken başlangıç ve bitiş zamanı, ödenecek bedeller ve işleme konu araç birlikte incelenir. Tahvilin kupon koşulları, repo işlemindeki ödeme koşullarının yerine geçmez.

Örnek

Bu kurgusal örnekte kişi ve kuruluşlar hayalîdir; bütün tutarlar varsayımsaldır. Bir kişi, kurgusal bir şirketin tahvilini 10.000 TL ödeyerek almış olsun. Tahvilin ödeme planında vade sonunda 10.000 TL anapara ve ayrıca 600 TL kupon ödemesi bulunsun.

Şirket yükümlülüklerini yerine getirirse kişi belirtilen ödemeleri tahsil eder. Kişi kupon ödemesi gerçekleşmeden tahvili 9.700 TL’ye satarsa, satış bedeli başlangıçta ödediği tutarın 300 TL altında kalır. Bu durum, ödeme planıyla erken satış fiyatı arasındaki farkı gösterir.

Aynı kişi, ayrı bir işlemde kurgusal bir finansman bonosunu 9.500 TL’ye almış olsun. Bononun vade sonunda ödenecek tutarı 10.000 TL ise ödeme gerçekleştiğinde aradaki fark 500 TL olur. Bu hesapta vergi ve işlem masrafları yer almaz.

Repo örneğinde kişi, bir finansal aracı 9.500 TL’ye alırken işlem sonunda 9.550 TL’ye geri satmayı kararlaştırsın. İşlem kararlaştırıldığı şekilde tamamlanırsa bedeller arasındaki fark 50 TL olur. Kişi parayı sağlayan tarafta olduğu için onun açısından işlem ters repodur.

Kontrol listesi

• Ürünün tahvil, bono veya repo işlemi olduğunu ayırt edin.
• Borçlanma aracında ödeme sorumluluğunu taşıyan ihraççıyı belirleyin.
• Ödeme planında anapara, kupon ve vade bilgilerini ayrı ayrı bulun.
• Faizin sabit mi, değişken mi olduğunu ve nasıl hesaplandığını kontrol edin.
• Satın alma bedeliyle vade sonunda ödenecek tutarı birbirinden ayırın.
• Erken satış fiyatının değişebileceğini ve alıcı bulmanın zorlaşabileceğini değerlendirin.
• Ödeme yükümlülüğüyle ödemenin gerçekleşmesi arasındaki farkı gözetin.
• Repoda parayı sağlayan tarafı, geri alım sorumluluğunu ve işlem bitişini belirleyin.

Kaynaklar

• Borsa İstanbul — Borçlanma Araçları Piyasası işleyişi
• Borsa İstanbul — Borçlanma Araçları Piyasası ürünleri
• TSPB — Yatırımcı köşesi

Son kontrol: 12.10.2026

Uyarı

Bu ders genel bilgi amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir. Al-sat önerisi, hedef fiyat ya da kişiye özel yönlendirme içermez.

Vergi, muhasebe ve hukuki sonuçlar işletmenizin durumuna göre değişir; karar vermeden önce mali müşavirinize danışın. Güncel oran, tutar ve tarihler için yukarıdaki resmî kaynaklara bakın.